Prawo do zachowku – kiedy można je stracić i jak się przed tym uchronić?

Prawo do zachowku – kiedy można je stracić i jak się przed tym uchronić?

Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest zabezpieczenie najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem ich przy dziedziczeniu. Należy podkreślić, że pozbawienie prawa do zachowku następuje tylko w sytuacjach wskazanych w przepisach, w szczególności w wyniku wydziedziczenia. Prawo do zachowku co do zasady przysługuje każdemu spadkobiercy ustawowemu, nawet w sytuacji, gdy spadkodawca nie uwzględnił go w testamencie.

Aby ograniczyć ryzyko pozbawienia prawa do zachowku, warto znać zarówno przesłanki wydziedziczenia, jak i działania, które mogą zapobiec podjęciu takiej decyzji przez spadkodawcę.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może pozbawić uprawnionego prawa do zachowku, jeżeli osoba ta:
• uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuściła się względem spadkodawcy lub jego najbliższych umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie wykonuje względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Wydziedziczenie jest dokonywane wyłącznie przez spadkodawcę.

Powinno zostać wyraźnie wskazane w testamencie, wraz z dokładnie określoną przyczyną. Brak wskazania konkretnego powodu lub jego nieprawdziwość może skutkować uznaniem wydziedziczenia za nieskuteczne w postępowaniu sądowym.

Osoba wydziedziczona może zakwestionować skuteczność wydziedziczenia w ciągu 5 lat od ogłoszenia testamentu – w ramach dochodzenia roszczenia o zachowek (art. 1007 § 1 k.c.), jeśli uzna je za nieuzasadnione. Podstawą mogą być m.in.: nieistotna lub nieudowodniona przyczyna, nieważność testamentu (np. brak formy, brak zdolności testowania, wady oświadczenia woli) albo przebaczenie przez spadkodawcę. W razie uznania wydziedziczenia za bezskuteczne możliwe jest dochodzenie swoich praw przed sądem, co może prowadzić do przywrócenia prawa do zachowku. Ostateczne rozstrzygnięcie należy do sądu.

 Nie należy mylić wydziedziczenia z uznaniem za niegodnego dziedziczenia – to drugie następuje wyłącznie na mocy orzeczenia sądu, które może zostać wydane dopiero po otwarciu spadku, czyli po śmierci spadkodawcy.