Kancelaria adwokacka
adwokat Piotr Bańczyk

ul. Sokolska 30 Two Towers
40-086 Katowice

Zakaz konkurencji B2B — kiedy można go podważyć?

|

Zakaz konkurencji w umowie B2B — kiedy nadmiernie ogranicza przedsiębiorcę?

Zakaz konkurencji może obowiązywać również po zakończeniu współpracy między przedsiębiorcami. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności w ustalaniu jego warunków. Długość ograniczenia, jego zakres, wysokość kary umownej oraz rzeczywista pozycja stron mogą decydować o ocenie skuteczności klauzuli. Problem ten pojawił się w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy pod sygnaturą I CSK 3481/25.

Pół roku współpracy i trzy lata zakazu konkurencji

Sprawa dotyczyła przedsiębiorcy z branży budowlanej, który zawarł ze spółką umowę przewidującą zakaz konkurencji. Zobowiązał się, że podczas jej obowiązywania oraz przez trzy lata po zakończeniu współpracy nie będzie podejmował współpracy z firmami, na rzecz których spółka świadczyła usługi bezpośrednio lub pośrednio. Ograniczenie obejmowało teren całej Belgii.

Gdy spółka zarzuciła przedsiębiorcy naruszenie zakazu, wystąpiła o zapłatę 20 tys. euro kary umownej.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił żądanie. Sąd apelacyjny ocenił jednak sprawę odmiennie i oddalił powództwo, uznając, że przyjęte ograniczenie nadmiernie ingerowało w działalność zarobkową pozwanego. Korzystne dla przedsiębiorcy rozstrzygnięcie pozostało w mocy po postępowaniu przed Sądem Najwyższym.

Swoboda umów ma granice

Podstawowe znaczenie dla oceny zakazu konkurencji w omawianej sprawie miał art. 353¹ Kodeksu cywilnego. Zasada swobody umów pozwala stronom kształtować łączący je stosunek prawny, ale jego treść lub cel nie mogą sprzeciwiać się właściwości tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Przedsiębiorcy mogą zatem uzgodnić, że określone ograniczenia będą obowiązywały również po zakończeniu umowy. Konieczne jest jednak zbadanie, jak daleko te ograniczenia sięgają i jakie wywołują skutki.

Zakaz służący ochronie relacji z klientami może w praktyce obejmować tak szeroki krąg podmiotów, że istotnie utrudni przedsiębiorcy pozyskiwanie kolejnych zleceń. Właśnie dlatego ocena klauzuli wymaga uwzględnienia całego kontekstu współpracy.

Co decyduje o ocenie zakazu konkurencji?

Z przedstawionego omówienia stanowiska Sądu Najwyższego wynika, że należy uwzględnić przede wszystkim dotychczasową i potencjalną działalność przedsiębiorcy, sankcje za naruszenie zakazu oraz ewentualne dodatkowe korzyści uzyskiwane przez zobowiązanego.

W praktyce znaczenie mają:

  • czas obowiązywania zakazu — również w zestawieniu z długością wcześniejszej współpracy;
  • zakres terytorialny i przedmiotowy — czyli obszar oraz rodzaj działalności objętej ograniczeniem;
  • krąg podmiotów objętych zakazem współpracy — w szczególności możliwość ich ustalenia przez zobowiązanego;
  • wysokość kary umownej i jej znaczenie dla sytuacji gospodarczej przedsiębiorcy;
  • korzyści związane z przyjęciem ograniczenia;
  • interes chroniony przez zakaz oraz proporcja między jego ochroną a obciążeniami drugiej strony.

Nie wystarczy więc ocenić samego okresu obowiązywania klauzuli. Trzeba ustalić, jakie możliwości prowadzenia działalności pozostają przedsiębiorcy po jej zastosowaniu.

Brak wynagrodzenia nie przesądza o nieważności

W omawianej sprawie przedsiębiorca podnosił, że trzyletni zakaz był nieproporcjonalny do zaledwie sześciomiesięcznej współpracy. Wskazywał również na brak ekwiwalentu za powstrzymywanie się od działalności oraz trudności w ustaleniu, z którymi podmiotami nie może podejmować współpracy.

Według przedstawionej argumentacji umowa przewidywała karę w wysokości 35 tys. euro, podczas gdy całkowity zarobek przedsiębiorcy ze współpracy wyniósł około 20,9 tys. euro. Spółka dochodziła natomiast w procesie kwoty 20 tys. euro.

Nie należy jednak wyprowadzać z tej sprawy wniosku, że każdy nieodpłatny albo wieloletni zakaz konkurencji między przedsiębiorcami jest nieważny. Poszczególne okoliczności trzeba rozpatrywać łącznie.

Znaczenie ma również pozycja kontrahentów

W ocenie zakazu konkurencji istotne są warunki jego uzgodnienia. Należy odróżnić swobodną decyzję równorzędnych kontrahentów od sytuacji, w której jedna strona wykorzystuje przewagę kontraktową do narzucenia drugiej daleko idących ograniczeń.

Z opisanego stanowiska Sądu Najwyższego wynika, że nawet bardzo surowy zakaz nie musi zostać zakwestionowany, jeżeli stanowił autonomiczną decyzję równorzędnych przedsiębiorców i nie był skutkiem nadużycia silniejszej pozycji przez jednego z nich.

Sam fakt, że klauzula okazała się niekorzystna, nie wystarcza więc do podważenia jej skuteczności.

Co sprawdzić przed podpisaniem umowy?

Przed zaakceptowaniem zakazu konkurencji warto ustalić, jakie konkretnie działania są zabronione, jak długo trwa ograniczenie i czy można jednoznacznie zidentyfikować podmioty objęte zakazem współpracy. Należy również ocenić, czy po zakończeniu umowy pozostanie realna możliwość pozyskiwania zleceń.

Jeżeli kontrahent wystąpił już o zapłatę kary umownej, analizy wymagają treść umowy, przebieg negocjacji, rzeczywisty zakres ograniczenia oraz zachowanie uznane za naruszenie zakazu.

Kancelaria wspiera przedsiębiorców w analizie umów, negocjowaniu klauzul konkurencyjnych oraz sporach dotyczących kar umownych.

Podstawa prawna omawianej problematyki: art. 353¹ Kodeksu cywilnego.
Omawiana sprawa: Sąd Najwyższy, sygn. akt I CSK 3481/25.

8490

ilość spraw przeprowadzonych w sądach w Polsce

25

lata działalności Kancelarii

166

ilość sądów w Polsce,
w których były prowadzone postępowania przez Kancelarię