Od 18 sierpnia 2026 r. stosuje się rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1543. Umożliwia ono szybsze transgraniczne pozyskiwanie oraz zabezpieczanie dowodów elektronicznych, m.in. wiadomości e-mail, danych z chmury i komunikatorów.
Dowody cyfrowe są często przechowywane poza państwem prowadzącym postępowanie. Dotychczas skorzystanie z tradycyjnych kanałów współpracy sądowej mogło trwać na tyle długo, że potrzebne dane zostały wcześniej usunięte. Nowe przepisy pozwalają kierować nakazy do wyznaczonego zakładu lub przedstawiciela prawnego usługodawcy oferującego usługi w Unii, niezależnie od miejsca przechowywania danych.
Dwa instrumenty dotyczące dowodów elektronicznych.
Europejski nakaz wydania dowodów.
Nakaz służy uzyskaniu określonych danych znajdujących się w posiadaniu lub pod kontrolą dostawcy usług. Adresat powinien przekazać je bez zbędnej zwłoki, co do zasady najpóźniej w ciągu 10 dni. W sytuacji nadzwyczajnej – związanej np. z bezpośrednim zagrożeniem życia lub bezpieczeństwa osoby – termin wynosi 8 godzin.
Europejski nakaz zabezpieczenia dowodów.
Jego celem jest zapobieżenie usunięciu, zmianie lub utracie danych przed ich formalnym pozyskaniem. Zabezpieczenie trwa zasadniczo 60 dni i może zostać przedłużone o kolejne 30 dni.
Terminologiczne doprecyzowanie: EPOC nie jest nazwą samego nakazu, lecz zaświadczenia dotyczącego europejskiego nakazu wydania dowodów. EPOC-PR jest natomiast zaświadczeniem dotyczącym europejskiego nakazu zabezpieczenia dowodów. Za pomocą tych formularzy nakazy są przekazywane usługodawcom.
Jakich danych mogą dotyczyć nakazy?
Rozporządzenie różnicuje przesłanki w zależności od wrażliwości informacji. Dane abonenta oraz dane służące wyłącznie identyfikacji użytkownika – np. nazwa użytkownika lub adres IP używany do identyfikacji – mogą być żądane w związku z każdym przestępstwem.
Dane o ruchu, dotyczące np. źródła, odbiorcy, czasu lub lokalizacji komunikacji, oraz dane zawierające treść podlegają wyższemu poziomowi ochrony. Mogą być objęte nakazem zasadniczo w sprawach o przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej trzy lata, a także w odniesieniu do określonych kategorii przestępstw wymienionych w rozporządzeniu.
Kto może wydać nakaz?
Nakaz dotyczący danych abonenta lub informacji służących wyłącznie identyfikacji użytkownika może wydać sędzia, sąd, sędzia śledczy albo prokurator właściwy w danej sprawie. Przy danych o ruchu i danych zawierających treść wymagany jest udział organu sądowego – nakaz powinien zostać wydany albo zatwierdzony przez sędziego, sąd lub sędziego śledczego. Nakaz zabezpieczenia może wydać również prokurator, na zasadach określonych w rozporządzeniu.
Gwarancje procesowe.
Szybszy dostęp do danych nie oznacza dowolności. Nakaz musi być konieczny i proporcjonalny oraz dopuszczalny w porównywalnej sprawie krajowej. Przepisy uwzględniają immunitety, przywileje, wolność prasy, tajemnice prawnie chronione oraz możliwość konfliktu z prawem państwa trzeciego. Osobie, której dane pozyskano, powinien przysługiwać skuteczny środek prawny.
Szczególnej kontroli wymagają nakazy mogące obejmować tajemnicę obrończą, adwokacką, radcowską lub dziennikarską. Techniczna możliwość szybkiego uzyskania danych nie zwalnia organu z oceny legalności, konieczności i proporcjonalności ingerencji.
Pakiet e-evidence i problem polskiej transpozycji.
Rozporządzenie 2023/1543 jest częścią pakietu e-evidence. Uzupełnia je dyrektywa (UE) 2023/1544, która zobowiązuje państwa członkowskie do stworzenia ram prawnych dla wyznaczania zakładów lub przedstawicieli prawnych usługodawców. To właśnie te podmioty mają odbierać i wykonywać nakazy dotyczące dowodów elektronicznych.
Termin wdrożenia dyrektywy upłynął 18 lutego 2026 r. Według informacji dostępnych 18 sierpnia 2026 r. Polska nie zakończyła jej transpozycji. Nie wyłącza to bezpośredniego stosowania rozporządzenia, lecz może powodować trudności praktyczne. Komisja Europejska wskazuje, że bez wyznaczonego zakładu lub przedstawiciela prawnego EPOC i EPOC-PR co do zasady nie mogą zostać prawidłowo skierowane do usługodawcy.
Od kiedy obowiązują nowe zasady?
Rozporządzenie weszło w życie 18 sierpnia 2023 r., ale zgodnie z art. 34 jest stosowane od 18 sierpnia 2026 r. W komunikacji warto więc mówić o rozpoczęciu stosowania przepisów, a nie o ich wejściu w życie. W prawie trzy lata różnicy to nie drobiazg, lecz okres przygotowawczy.
Podsumowanie.
Nowy system powinien skrócić drogę do dowodów przechowywanych przez zagraniczne platformy cyfrowe i ograniczyć ryzyko ich utraty. Jednocześnie skuteczność instrumentów zależy od prawidłowego określenia rodzaju danych, udziału właściwego organu sądowego, ochrony tajemnic prawnie chronionych oraz sprawnego wdrożenia dyrektywy 2023/1544 w państwach członkowskich.
Informacja prawna: wpis ma charakter ogólny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.
Stan prawny i stan informacji o transpozycji: 18 sierpnia 2026 r.
