Home / Artykuły / Swoboda kontraktowania, ale czy dowolność ?

Swoboda kontraktowania, ale czy dowolność ?

14 czerwca 2016 0 1629

      Jedną z fundamentalnych zasad polskiego prawa cywilnego jest zasada swobody umów. Wyrażona została w treści art. 353 ¹ Kodeksu cywilnego, który stanowi, iż strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.     

      Zasada swobody umów przyznaje wszystkim podmiotom prawa cywilnego kompetencję do zawierania umów zobowiązujących o ukształtowanej przez siebie treści. Nie sposób jednak wywodzić z tej zasady uprawnienia do zawierania umów o treści zupełnie dowolnej.

      Wolność kontraktowania polega na swobodzie zawarcia lub niezawarcia umowy, możliwości swobodnego wyboru kontrahenta, ukształtowania treści umowy przez strony, jak również swobodzie wyboru formy umowy.

      Jeżeli chodzi o treść umowy, z uwzględnieniem ograniczeń uregulowanych w art. 353 1 Kodeksu cywilnego, strony mają do wyboru trzy możliwości:

1. Przyjęcie bez jakiejkolwiek modyfikacji określonego typu umowy uregulowanej normatywnie (co do zasady przez Kodeks cywilny).

2. Zawarcie umowy nazwanej z jednoczesnym wprowadzeniem do niej pewnych odmienności, w tym również połączenie cech kilku umów nazwanych (tzw. umowy mieszane). Wspomniane odmienności mogą polegać na uzupełnieniu unormowania ustawowego różnego rodzaju postanowieniami (klauzulami, zastrzeżeniami) dodatkowymi albo na umieszczeniu w umowie uzgodnień, które uregulują niektóre zagadnienia inaczej niż ustawa, bądź wyłączą jedynie zastosowanie pewnych przepisów.

            3. Zawarcie przez strony umowy nienazwanej, której treść ukształtują one całkowicie według swego uznania (oczywiście z zachowaniem ograniczeń wynikających z art. 353 1 in fine).

     Treścią stosunku prawnego, stosownie do brzmienia art. 3531 Kodeksu cywilnego, są prawa i obowiązki określone w umowie. Pamiętać przy tym należy, iż treść konkretnego stosunku umownego określa nie tylko sama umowa, chociaż to ona jest zasadniczym źródłem kształtowania tej treści, ale również przepisy ustawy o charakterze bezwzględnie obowiązującym, a także zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje (por. art. 56 Kodeksu cywilnego).

      Przez cel stosunku prawnego należy rozumieć szeroko pojmowaną korzyść, jaką strony (albo tylko jedna z nich) chcą osiągnąć w wyniku wykonania danego zobowiązania umownego. Jeżeli z braku podstaw nie można ustalić, jaka była oczekiwana przez strony korzyść, to należy przyjąć, że chodziło im o cel typowy, tzn. taki, jaki się na ogół uzyskuje w określonej sytuacji w następstwie spełnienia określonego świadczenia.. Cel ten ma znaczenie dla prawnej oceny umowy, gdy każda ze stron znała go lub przynajmniej znać mogła i powinna. W myśl art. 353 1 Kodeksu cywilnego także cel zawartej umowy musi spełniać kryterium zgodności z właściwością (naturą) stosunku, ustawą oraz zasadami współżycia społecznego.

      W praktyce zawodowej adwokata Piotra Bańczyk niejednokrotnie zdarzały się sprawy obejmujące stan faktyczny, w którym strony ukształtowały treść wiążącej ich umowy w sposób sprzeczny z obowiązującymi normami prawnymi. Wskazania wymaga, iż niewłaściwie zredagowana umowa może przecież pozbawić stronę możliwości egzekwowania świadczenia zgodnie z treścią umowy, a nawet pozbawić stronę możliwości dochodzenia ochrony swoich praw przed organami państwowymi. Kancelaria adwokacka adwokata Piotra Bańczyk świadczy profesjonalną pomoc prawną także w zakresie redagowania projektów umów, które nie tylko będą w pełni zgodne z obowiązującymi przepisami, ale także należycie zabezpieczą interes strony.

       Każda zawierana umowa musi być zgodną z ustawą, przez co należy rozumieć nie tylko ustawę w literalnym brzemieniu, ale także pozostałe przepisy prawa powszechnie obowiązującego. Bez znaczenia pozostaje przynależność normy do prawa cywilnego albo do innej gałęzi prawa. W sytuacji gdy treść lub cel umowy sprzeciwiają się ustawie, sankcją jest przede wszystkim nieważność obejmująca całość lub część umowy, co uregulowane zostało w art. 58 § 1 i 3 Kodeksu cywilnego. Wyjątkowo tylko w miejsce nieważnych postanowień umownych znajdą zastosowanie regulacje ujęte w stosownych przepisach ustawy. Jak wskazuje się w doktrynie, w przypadku sprzeczności umowy z normą prawa publicznego należy zawsze badać, czy celem takiej normy jest eliminacja umowy z obrotu, czy zastosowanie innych, właściwych prawu publicznemu sankcji bez naruszania ważności danej umowy. W tym ostatnim wypadku zazwyczaj konieczna jest wykładnia funkcjonalna, gdyż normy prawa publicznego najczęściej nie precyzują skutków, które nastąpią w sferze prawa cywilnego w przypadku zachowania sprzecznego z tymi normami (por. Ciszewski Jerzy (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. II, LexisNexis 2014].

      W odniesieniu do sprzeczności stosunku umownego z zasadami współżycia społecznego należy wskazać, iż sankcją zawarcia takiej umowy jest jej nieważność (art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego). Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego zachodzi wówczas, gdy treść lub cel umowy godzi w normy moralne wiążące w stosunkach międzyludzkich. Chodzi tutaj o przypadki, gdy treść umowy jest szczególnie niesprawiedliwa dla jednej ze stron albo gdy przedmiot lub cel umowy jest niemożliwy do zaakceptowania z punktu widzenia uznawanych społecznie wartości, zaś treść umowy, jej przedmiot lub cel w sposób tylko formalny nie są sprzeczne z normami prawnymi.

      Pojęcie natury (właściwości) stosunku zobowiązaniowego jest rozmaicie ujmowane w doktrynie. Należy przychylić się do poglądu, iż korzystając ze swobody umów, strony nie mogą ukształtować stosunku prawnego w taki sposób, iż nie odpowiadałby on podstawowym cechom charakterystycznym dla obowiązującego w polskim systemie prawnym modelu stosunku obligacyjnego lub też modelu określonego rodzaju zobowiązania. Natomiast wobec możliwości zawierania umów nienazwanych, określone przez ustawodawcę cechy charakterystyczne dla poszczególnych typów stosunków obligacyjnych (sprzedaży, zlecenia itp.) mogą być pomocne przy badaniu zgodności z zasadami współżycia społecznego, jako kryteria oceny dochowania reguł słuszności kontraktowej (por. Kidyba Andrzej (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania - część ogólna, wyd. II, LEX 2014).

      Podkreślić należy, iż ukształtowanie stosunku obligacyjnego tak, że jego treść lub cel pozostają w sprzeczności z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub właściwością (naturą) zobowiązania, wywołuje skutki określone ogólnymi regułami o dokonywaniu czynności prawnych, ujętymi w przepisie art. 58 Kodeksu cywilnego Przekroczenie którejkolwiek z granic swobody umów oznacza więc nieważność całej umowy, jako sprzecznej z ustawą, a jeżeli przekroczenie zakresu kompetencji podmiotu dotyczyło tylko części umowy, wówczas czynność jest ważna w pozostałej części, chyba że bez postanowień dotkniętych nieważnością umowa nie zostałaby dokonana (art. 58 § 3 Kodeksu cywilnego).

 

apl. adw. Paweł Dratwa

 

 

Sprawdził i zatwierdził

Adwokat Piotr Bańczyk


Popularne wpisy
Artykułów Komentarzy Odwiedzin
124 0 11988
Adwokat Piotr Bańczyk

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk
ul. Dyrekcyjna 10/2
40-013 Katowice

Kancelaria jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach od 9:00 do 17:00
tel/fax (032) 255-17-83
tel (032) 209-09-71

mail: adwokat@kancelaria-banczyk.com.pl www.piotrbanczyk.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Blog | Kancelaria Adwokacka adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach 2013 - 2020