Home / Artykuły / Interes prawny w powództwie o ustalenie - art. 189 Kodeksu Postępowania Cywilnego

Interes prawny w powództwie o ustalenie - art. 189 Kodeksu Postępowania Cywilnego

04 lipca 2016 0 2971

    Przepis art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

    Jak wskazał Sąd Najwyższy przepis art. 189 k.p.c., aczkolwiek zamieszczony w Kodeksie postępowania cywilnego, ma charakter materialnoprawny, stanowi bowiem podstawę dochodzenia roszczeń. Z kolei powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki merytoryczne: interes prawny oraz wykazanie prawdziwości twierdzeń powoda o tym, że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Pierwsza z tych przesłanek warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda. Wykazanie zaś istnienia drugiej z tych przesłanek decyduje o kwestii zasadności powództwa (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 roku, sygn. akt II CKN 898/00).

    Niniejszy artykuł koncentrować się będzie wyłącznie na pierwszej z wyżej wymienionych przesłanek. Szeroko rozumiany interes prawny określany jest jako potrzeba prawna, wynikająca z sytuacji prawnej, w jakiej znalazł się powód. Ażeby możliwe było merytoryczne rozstrzygnięcie Sądu w przedmiocie ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego konieczne jest stwierdzenie, że istnieje potrzeba udzielenia ochrony sądowej w tej postaci.

    Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lutego 2012 roku, sygn. akt III CSK 181/11 wskazał, że jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia. Podkreślił także, iż powództwo przewidziane w art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego ma znaczenie uniwersalne, a interes prawny w rozumieniu tego przepisu stanowi szeroką formułę, obejmującą wiele sytuacji prawnych, w których uwikłany może być podmiot występujący z powództwem o ustalenie istnienia (nieistnienia) prawa lub stosunku prawnego.

    Niektórzy z autorów przyjmują, iż interes prawny w procesie cywilnym należy rozumieć jako obiektywną w świetle obowiązujących przepisów prawnych, to jest wywołaną rzeczywistym narażeniem lub zagrożeniem określonej sfery prawnej, potrzebę uzyskania określonej treści wyroku. (T. Rowiński, Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 1971, s. 26). Wskazuje się również, iż przez interes prawny rozumieć należy istniejącą po stronie podmiotu prawa chęć uzyskania określonej korzyści w sferze jego sytuacji prawnej. Korzyść ta polega na otworzeniu stanu pewności prawnej co do aktualnej sytuacji prawnej tego podmiotu, wzmacniającego - zgodnie z obowiązującym prawem - możliwość żądania ochrony tej sytuacji głównie poprzez stworzenie prejudycjalnej przesłanki skuteczności tej ochrony. (E. Budna, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1988 roku, sygn. akt III CZP 26/88, OSP 1991, z. 1, poz. 4).

    W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowany jest pogląd stwierdzający, iż interes prawny istnieje wyłącznie wtedy, gdy powód potrzebie ochrony prawnej swej sfery prawnej uczynić może zadość przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. A contrario interes ten nie istnieje zatem wówczas, gdy jest aktualnie możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1990 roku, sygn. akt I CR 649/90).

    W wyroku z dnia 15 marca 2002 roku, sygn. akt II CKN 919/99 Sąd Najwyższy podkreślił, iż skuteczne powołanie się na interes prawny wymaga wykazania, iż oczekiwane rozstrzygnięcie wywoła takie skutki w stosunkach między stronami, w następstwie których ich sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie i tym samym wyeliminowane zostanie, wynikające z błędnego przekonania co do przysługiwania powodowi określonych uprawnień, ryzyko naruszenia w przyszłości jego praw. W przypadku gdy dojdzie już do naruszenia prawa, w związku z którym powodowi służy roszczenie o świadczenie (danie, czynienie, zaniechanie, znoszenie), wyłączona jest możliwość skutecznego wystąpienia z powództwem o ustalenie, skoro sfera podlegająca ochronie jest w takiej sytuacji szersza, a rozstrzygnięcie o różnicy zdań w stanowiskach stron nabiera charakteru przesłankowego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2004 roku, sygn. akt II CK 125/03).

    Jak podkreśla adwokat Piotr Bańczyk nawet szczegółowe i precyzyjne  wskazywanie konkretnych przypadków kwalifikowania interesu prawnego w judykaturze, nie usunie wszelkich nasuwających się wątpliwości związanych z ustaleniem tej przesłanki powództwa o ustalenie w konkretnej sprawie.

    Warto wskazać również, iż interes prawny musi być zgodny z prawem i zasadami współżycia społecznego, jak również celem, któremu służy art. 189 (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2002 roku, sygn. akt II CKN 104/00).

    Brak interesu prawnego w rozumieniu art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego wystąpi wówczas, gdy stan niepewności prawnej może być usunięty w drodze dalej idącego powództwa o świadczenie bądź w drodze podjęcia obrony w toku już wytoczonej przez pozwanego w procesie o ustalenie odrębnej sprawy o świadczenie. Jak wskazano już powyżej, przesłanka interesu prawnego jest badana w każdym konkretnym przypadku i brak jest uniwersalnych reguł jej występowania.

 

Przygotował: aplikant adwokacki Paweł Dratwa

 

Sprawdził i zatwierdził: Adwokat Piotr Bańczyk

Kancelaria Adwokacka

Adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach


Popularne wpisy
Artykułów Komentarzy Odwiedzin
124 0 11988
Adwokat Piotr Bańczyk

Kancelaria Adwokacka
Adwokat Piotr Bańczyk
ul. Dyrekcyjna 10/2
40-013 Katowice

Kancelaria jest czynna od poniedziałku do piątku w godzinach od 9:00 do 17:00
tel/fax (032) 255-17-83
tel (032) 209-09-71

mail: adwokat@kancelaria-banczyk.com.pl www.piotrbanczyk.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Blog | Kancelaria Adwokacka adwokat Piotr Bańczyk w Katowicach 2013 - 2020